پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران
الف. دورة پيش از انقلاباسلامی
مطالعات و تحقيقات راجع به كاربرد ارتباطات و وسايل ارتباط جمعي در توسعة ايران تا آخرين سالهاي پيش از پيروزي انقلاب اسلامي، به شكل منظم و با هدف و برنامة مشخص، انجام نمييافتند و تنها ميتوان، برخي كتابها، مقالهها و پاياننامههاي تحصيلي و بعضي پژوهشهاي موردي پراكنده را، كه از سوي ايرانيان مقيم خارج يا داخل كشور و يا محققان غربي تهيه و تدوين گرديده بودند و تمام يا بخشهايي از آنها به نحوي به زمينههاي توسعه بخشي ارتباطات، مربوط ميشدند. جزء اينگونه مطالعات و تحقيقات بشمار آورد. از سالهاي نيمة دهة 1340 هجري شمسي (1960 ميلادي)، پژوهشهاي ارتباطي دربارة توسعه بخشي ارتباطات در داخل كشور نيز طرف توجه قرار گرفتند و بتدريج نخستين كوششهاي منظم در اين مورد آغاز گرديدند و برخي از مؤسسات عالي آموزشي و پژوهشي و بعضي از وزارتخانهها و سازمانهاي دولتي، به مطالعات و تحقيقات در مورد ارتباطات و توسعه، دست زدند.
پژوهشهاي تخصصي در مورد نقش ارتباطات و وسايل ارتباط جمعي در زمينههاي مختلف توسعه، كه از اواسط دهة 1340 در داخل ايران نيز مورد توجه قرار گرفته بودند، با تأسيس نخستين مؤسسات عالي آموزشي و پژوهشي ارتباطات و اقدام بعضي از وزارتخانهها و سازمانهاي دولتي، به انجام مطالعات و تحقيقات دربارة كاربرد وسايل و تكنولوژيهاي ارتباطي در زمينههاي عمراني، سوادآموزي و آموزش عمومي و بهداشت و تنظيم خانواده و نظاير آنها، به مراحل عملي رسيدند و در آستانة انقلاب اسلامي ايران، از پيشرفت و گسترش قابل ملاحظهاي برخوردار شدند.
تأسيس دانشكده علوم ارتباطات اجتماعي...
مطالعات و تحقيقات در مورد نقش توسعهبخشي وسايل ارتباط جمعي، در داخل ايران، از اواسط دهة 40همزمان با نخستين تجربههاي آموزش تخصصي ارتباطات، بهويژه روزنامهنگاري و روابطعمومي و تأسيس «دانشكدة علوم ارتباطات اجتماعي» و انتشار مجلة «تحقيقات روزنامهنگاري» ـ كه با اوج كوششهاي يونسكو براي ترويج نظريهها و الگوهاي غربي كاربرد ارتباطات در توسعة كشورهاي جهان سوم و مخصوصاً چاپ كتاب معروف «ويلبر شرام» محقق مشهور آمريكايي دربارة «وسايل ارتباط جمعي و توسعة ملي» تقارن يافته بودند ـ طرف توجه قرار گرفت.
در اوايل پاييز سال 1343 شمسي، در مراسم افتتاح «دورة عالي روزنامهنگاري» مؤسسة كيهان ـ كه در سال 1346، به گشايش «مؤسسة عالي مطبوعات و روابطعمومي» و سپس با تغيير نام آن در سال 1350، به ايجاد «دانشكدة علوم ارتباطات اجتماعي» منتهي گرديد ـ پروفسور «ژاك لئوته» رئيس «مركز آموزش روزنامهنگاري» دانشگاه استراسبورگ فرانسه ، كه براي افتتاح اين دوره به تهران دعوت شده بود؛ سخنراني خود را به اهميت وسايل ارتباط جمعي و نقش روزنامهنگاران در توسعة و پيشرفت ممالك در حال توسعه، اختصاص داد.
به دنبال انتشار كتاب معروف «ويلبر شرام» دربارة ارتباطات جمعي و توسعة ملي، كه در سال 1343 شمسي؛ از سوي «يونسكو» منتشر شد، در ايران نيز به كاربرد ارتباطات جمعي در توسعة ملي توجه خاص پديد آمد. مدتي بعد، در مجلة «تحقيقات روزنامهنگاري»، مقالههايي راجع به نقش وسايل ارتباطي و خبري در توسعة اقتصادي و پيكار با بيسوادي، انتشار يافتند و بخشهايي از كتاب مذكور نيز در مجلة «نگين» منتشر شدند . در سال 1348، خلاصهاي از اين كتاب، به وسيلة دكترابراهيم رشيدپور، عضو هيئت علمي دانشكدة علوم تربيتي دانشگاه تهران، تحتعنوان «ارتباط جمعي و رشد ملي: نقش روزنامه، راديو، فيلم، تلويزيون و ساير وسايل ارتباطي در تحولات اجتماعي»، در مجموعة «انتشارات مؤسسة مطالعات و تحقيقات اجتماعي دانشگاه تهران»، با پيشگفتاري به قلم دكتراحسان نراقي، رئيس وقت اين مؤسسه، منتشر گرديد .
دانشكدة علوم ارتباطات اجتماعي هم، با آنكه هدف اساسي آن آموزش تخصصي رشتههاي ارتباطي بود، در كنار فعاليتهاي آموزشي و انتشاراتي خود، كوششهاي پژوهشي را نيز طرف توجه قرار داده بود. در ميان اين كوششها، بعضي طرحهاي تحقيقاتي و برخي مقالههاي عرضه شده به سمينارها و كنفرانسهاي ارتباطي بينالمللي، به مسائل توسعه بخشي ارتباطات، مربوط ميشدند.
پژوهشهاي تخصصي دربارة توسعه بخشي ارتباطات، به صورت منظم، در اواسط دهة 1350 ، با تأسيس «پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران» ، رو به پيشرفت گذاشت، اين پژوهشكده، در سال 1355 ، به كوشش دكترمجيد تهرانيان ـ فارغالتحصيل رشتة اقتصاد سياسي از دانشگاه هاروارد آمريكاـ كه پس از بازگشت به كشور و همكاري با «سازمان راديو تلويزيون ملي ايران»، به مطالعات و تحقيقات تخصصي در زمينة نقش ارتباطات و توسعه، پرداخت و «طرح آيندهنگري» اين سازمان را بصورت نقش رسانهها در پشتيباني توسعة ملي –اقتصادی –سیاسی –فرهنگی تدوين كرد
عوامل تاريخي مهمي كه در زمينة توسعة ارتباطي جهان به علم ارتباطات شكل داده است، در واقع تا حدود زيادي هدفهاي «پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران« را نيز تعيين ميكنند. هدف اساسي پژوهشكده، انجام پژوهشهاي بنيادي و كاربردي در علوم ارتباطي و توسعة ملي و گسترش نقش پشتيباني اطلاعات و ارتباطات در توسعة فرهنگي، آموزشي، اقتصادي و اجتماعي كشور است.
، هدفهاي پژوهشكده علوم ارتباطي و توسعة ايران
ـ پژوهش بنيادي در زمينههاي علوم اجتماعي و تكنولوژي ارتباطات بهمنظور تحكيم مباني و گسترش ابزار علم ارتباطات به عنوان يك علم چند رشتهاي جديد.
ـ پژوهش بنيادي در مورد نقش اطلاعات و ارتباطات در گسترش و به همپيوستگي سنتهاي فرهنگي، علمي و آموزشي ارزنده و باور گذشتة ايران و عناصر جديد اكتسابي بهمنظور شناخت نقش پشتيباني رسانهها در بازآفريني فرهنگ ملي، هماهنگ با دگرگونيهاي مادي كشور.
ـ پژوهش، آموزش و رايزني در زمينههاي توسعة فرهنگي و هنري، بهمنظور فراهم آوردن وسايل ترجمة عناصر اصيل فرهنگ ملي و منطقهاي ايران، به زبان و قالبهاي رسانههاي همگاني (چاپ، راديو، تلويزيون، سينما).
ـ پژوهش، آموزش و رايزني در زمينة آموزشهاي چندرسانهاي، به منظور بالا بردن كميت و كيفيت آموزش در تمام سطوح.
ـ پژوهش، آموزش و رايزني در زمينههاي اقتصادي و اجتماعي توسعة ملي و ارتباطي كشور، به منظور شناسايي و شناساندن نقش پشتيباني رسانهها در ايجاد هماهنگي بيشتر ميان بخشهاي «پيشاهنگ» و «كند رو» جامعه و اقتصاد ملي.
ـ پژوهش و آموزش در زمينة شبكههاي ارتباطي لازم براي پشتيباني از توسعة ملي در زمينههايي مانند سوادآموزي، آموزش روشهاي نوين كشاورزي، آموزش بهداشت و تنظيم خانواده، درمان از راه دور.
ـ پژوهش، آموزش و مشاوره در زمينههاي ارتباطي گسترش روابط بينالمللي، بهمنظور ايجاد تفاهم و همكاريهاي فرهنگي و اقتصادي بين ايران و ديگر كشورهاي جهان...»
در طول مدت فعاليت پژوهشكده، طرحهاي تحقيقاتي گوناگوني طرف توجه گردانندگان و همكاران آن قرار گرفته بودند؛ كه برخي از آنها، پيش از تعطيل پژوهشكده در سال 1359، به مرحلة تدوين و انتشار رسيدند و بعضي ديگر، بر اثر تعطيل آن، ناتمام ماندند.
مهمترين طرحهاي پژوهشي ارتباطي منتشر شده، كه مستقيماً به كاربرد ارتباطات در زمينههاي مختلف توسعه، مربوط ميشدند و اغلب نيز پيش از گشايش رسمي پژوهشكده، در قالب «طرح آيندهنگري» سازمان راديوـ تلويزيون ملي ايران، تهيه گرديده بودند، بدين قرارند:
دو طرح پژوهشي ديگر دربارة «گرايشهاي فرهنگي و نگرشهاي اجتماعي در ايران» و «استفاده از منبر به عنوان يك وسيلة ارتباط جمعي» نيز به مرحلة انتشار رسيدند .
ب:پس ازپیروزی انقلاب اسلامی
پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران، برنامهها و فعاليتهاي «پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران» دچار ركود شدند. زنده ياد دكترعلي اسدي، قائممقام قبلي رييس پژوهشكده، كه سرپرستي آن را عهدهدار شده بود، كوشش فراوان كرد، تا برنامههاي قبلي را دنبال كند. ادامة چند طرح تحقيقاتي و تجديد انتشار «نامة پژوهشكده» در شكل و محتواي تازة آن، از اواخر سال 1357 و نيز عرضة چند كتاب جديد در مجموعة انتشارات پژوهشكده، از مساعي مهم وي در اين دوره بشمار ميروند. در سال 1359، تحتتأثير تحولات داخلي سازمان صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران، فعاليتهاي «پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران»، متوقف گرديدند و سرانجام با ادغام آن در قالب «مؤسسة مطالعات و تحقيقات فرهنگي»، وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالي، اين پژوهشكده به كلي از ميان رفت و برنامههاي پژوهشي آن در زمينة ارتباطات و توسعه، به فراموشي سپرده شدند.
دكترمجيد تهرانيان، مؤسس و رييس پژوهشكدة مذكور، كه از زمان اوج انقلاب در خارج كشور به سر ميبرد، مدت كوتاهي با دانشگاه آكسفورد انگلستان همكاري داشت. وي در سالهاي 1358 و 1359 ، در قسمت ارتباطات و اطلاعات «يونسكو»، در مقر اصلي اين سازمان در پاريس كار ميكرد. پس از آن به ايالات متحدة آمريكا رفت و از چند سال پيش، به عنوان استاد علوم[NP1] ارتباطات در دانشگاه «هاوايي»، به فعاليتهاي آموزشي و پژوهشي خود ادامه ميدهد. وي در اين مدت، مطالعات و تحقيقات خويش در مورد ارتباطات و توسعه را گسترش داده و كتابها و همچنين مقالههاي متعددي در نشريات تخصصي ارتباطي منتشر كرده است، او در تابستان 1371، به دعوت وزارت امورخارجه، جهت شركت در يك گردهمايي راجع به آسياي ميانه، براي نخستينبار بعد از انقلاب به ايران بازگشت و پس ازآن نيز براي تدريس در دورة دكتراي فرهنگ ارتباطات دانشگاه امام صادق (ع)، به تهران آمد.